THEO DẤU CHÂN NHỮNG NGƯỜI ANH HÙNG
Nhân kỷ niệm 61 năm Ngày truyền thống Sư đoàn 5 (23-11-1965 – 23-11-2026), chúng tôi có dịp cùng Trung tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Lưu Phước Lượng, nguyên Chính ủy Quân khu 9, nguyên Phó trưởng ban Chỉ đạo Tây Nam Bộ, đến thăm các tướng lĩnh, những người chỉ huy Sư đoàn qua các thời kỳ.
Đó không đơn thuần là một chuyến thăm hỏi. Với chúng tôi, đó là cuộc trở về với đồng đội, với những năm tháng chiến tranh và với truyền thống của một đơn vị đã đi qua nhiều chiến trường, lập nên những chiến công vẻ vang.
Những người chỉ huy năm xưa
Sáng sớm, từ Thành phố Hồ Chí Minh, chúng tôi theo Quốc lộ 13 về thành phố Bình Dương cũ, thăm Thiếu tướng Nguyễn Văn Phê (Hai Phê), nguyên Sư đoàn trưởng Sư đoàn 5.
Tôi biết ông Hai Phê từ những năm chiến tranh biên giới Tây Nam và những năm làm nghĩa vụ quốc tế trên đất bạn Campuchia, khi ông đảm nhiệm cương vị Chỉ huy trưởng Bộ CHQS tỉnh Sông Bé. Trong ký ức của tôi, ông là người lính, người chỉ huy quyết đoán nhưng nhân hậu.
Căn nhà nhỏ hôm ấy chỉ có hai vợ chồng. Ông đã 90 tuổi, bà 86 tuổi. Sức khỏe ông không còn tốt; bà nằm liệt trên giường bệnh. Dẫu vậy, Thiếu tướng Hai Phê vẫn đón chúng tôi rất niềm nở.
Câu chuyện nhanh chóng đưa chúng tôi trở về những năm tháng chống Mỹ. Ông kể về thời làm Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 800, Trung đoàn Đồng Nai năm 1965. Sau này, Tiểu đoàn 800 đổi phiên hiệu thành Tiểu đoàn 1, thuộc Trung đoàn 4, Sư đoàn 5.
Đã ở tuổi 90, ông vẫn nhớ rất rõ những trận đánh, những người đồng đội và từng diễn biến trên chiến trường. Ông nhắc đến trận đánh ở Nhơn Trạch, khi ông làm Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 1, còn ông Tư Quang là Chính trị viên tiểu đoàn. Hai người cùng chỉ huy bộ đội chiến đấu, bắt sống một đại úy, tiểu đoàn trưởng quân đội Sài Gòn.
Trung tướng Lưu Phước Lượng có mối quan hệ đặc biệt với ông Hai Phê. Khi ông Hai Phê làm Tiểu đoàn trưởng, Năm Lượng mới theo cha vào rừng làm cách mạng. Thân phụ của anh Lượng là Đại tá Lê Bình, thường gọi là Tư Bình, đảm nhiệm cương vị Tỉnh đội trưởng Phước Thành. Hai người gắn bó với nhau trong những năm tháng chiến đấu. Bởi vậy, anh Lượng vừa kính trọng ông Hai Phê như một người chỉ huy đi trước, vừa coi ông như người chú trong gia đình.
Chúng tôi trò chuyện, ôn lại những kỷ niệm cũ và chụp với ông những tấm ảnh lưu niệm. Tôi chợt nhớ lời Đại tướng Võ Nguyên Giáp từng căn dặn: Những cựu chiến binh tuổi thất thập trở lên, gặp được nhau đã là quý lắm rồi.
Đúng vậy! Ở tuổi này, mỗi cuộc gặp gỡ đều có thể là một lần hội ngộ quý giá.
Ông Hai Phê tiễn chúng tôi ra tận xe. Ông nói sức khỏe không được tốt, có lẽ khó về dự cuộc gặp mặt kỷ niệm ngày truyền thống Sư đoàn sắp tới. Nhìn dáng ông đứng bên cửa nhà, tôi hiểu rằng có những người lính đã đi qua cả một đời trận mạc, nhưng tình cảm với đồng đội và đơn vị vẫn nguyên vẹn như ngày nào.
Rời Bình Dương, chúng tôi tiếp tục hành trình đến thăm Trung tướng, Anh hùng LLVTND Lê Thành Tâm (Năm Tâm), nguyên Chính ủy Quân khu 7.
Ông Năm Tâm sinh năm 1942, sức khỏe cũng đã giảm sút. Nhưng khi gặp lại những người đồng đội cũ, ông vẫn đón tiếp chúng tôi bằng sự thân tình, ấm áp.
Với tôi, ông Năm còn là một người thủ trưởng cũ. Thời tôi công tác tại Báo Quân khu 7, ông là Phó phòng Tuyên huấn Quân khu. Tờ báo khi ấy trực thuộc Phòng Tuyên huấn. Vì thế, cuộc gặp hôm nay không chỉ là thăm một vị tướng, mà còn là dịp để người lính làm báo năm xưa gặp lại người chỉ huy của mình.
Trong câu chuyện, ông kể về kỷ niệm được gặp Bác Hồ năm 1968, khi ông là thành viên đoàn dũng sĩ miền Nam ra thăm Bác. Ông Năm còn nhớ như in. Sau bữa cơm thân mật, Bác chia chuối cho từng người. Ông nhớ mãi hình ảnh Bác dành quả chuối nhỏ nhất cho Hồ Văn Mên, người dũng sĩ diệt Mỹ còn rất trẻ. Bác vui vẻ giải thích rằng các anh chị đã chiến đấu, cống hiến nhiều hơn nên được ăn quả lớn; còn cháu nhỏ tuổi, cần tiếp tục phấn đấu, rồi sau này sẽ được ăn quả lớn.
Một quả chuối nhỏ, một câu nói giản dị, nhưng chứa đựng cách ứng xử sâu sắc của Bác. Đó là sự công bằng, khiêm nhường và lời nhắc nhở mỗi người về trách nhiệm tương xứng với những gì mình đã cống hiến.
Chúng tôi cùng bình luận về câu chuyện ấy. Tôi nghĩ, điều Bác muốn gửi gắm không chỉ nằm ở quả chuối lớn hay nhỏ, mà còn ở cách mỗi người nhìn nhận công lao, trách nhiệm và quyền lợi của mình. Đã cống hiến thì phải tiếp tục phấn đấu, không tự mãn, không đòi hỏi vượt quá những gì mình đã làm được.
Một người anh, một người thủ trưởng nghĩa tình
Rời nhà Trung tướng Lê Thành Tâm, chúng tôi theo đường Lê Đức Thọ về Gò Vấp cũ, thăm Đại tá, Anh hùng LLVTND Nguyễn Minh Quang, thường gọi là anh Tư Quang.
Trước khi nghỉ hưu, anh Tư từng là Bí thư Đảng ủy Cục Chính trị, Phó Chủ nhiệm Chính trị Quân khu 7. Với tôi, anh Tư không chỉ là một người thủ trưởng mà còn là người anh, người chú trong cuộc đời quân ngũ.
Tôi nhớ, cách đây hơn 40 năm, khi chúng tôi còn chưa lập gia đình, chính anh Tư, trên cương vị Bí thư Đảng ủy Cục Chính trị, đã ủng hộ để chúng tôi xây dựng gia đình. Một việc tưởng như riêng tư, nhưng thể hiện sự quan tâm, tình cảm của người thủ trưởng đối với cấp dưới.
Tôi cũng không quên những năm chiến tranh biên giới Tây Nam và làm nghĩa vụ quốc tế ở Campuchia diễn ra quyết liệt. Nhóm phóng viên chúng tôi thường xuyên phải lên biên giới, sang chiến trường để lấy tư liệu viết bài. Anh Tư luôn quan tâm, chỉ đạo đội xe và các bộ phận bảo đảm của Cục Chính trị chuẩn bị phương tiện, trang bị cho chúng tôi như những chiến sĩ thực thụ. Đi chiến trường là phải sẵn sàng đối mặt với hiểm nguy, gặp địch là chiến đấu.
Sau này, khi tôi rời Báo Sài Gòn Giải Phóng, tham gia xây dựng Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Thành phố Hồ Chí Minh và đảm nhiệm cương vị Chủ tịch Hội, anh Tư tiếp tục ủng hộ, động viên.
Có lần, anh cùng con gái là Kim Anh, hiện là Ủy viên Ban Thường vụ, Trưởng ban Xây dựng Đảng phường An Nhơn, đến tận văn phòng Hội trao tặng 40 triệu đồng – số tiền tiết kiệm chắt chiu của ông để cùng chúng tôi chăm lo cho gia đình liệt sĩ, trực tiếp góp phần tìm kiếm thông tin liệt sĩ.
Tôi quý anh Tư ở chỗ ấy: nói đi đôi với làm. Tình cảm không chỉ dừng lại ở lời động viên mà được thể hiện bằng những việc làm cụ thể.
Một người từng trải qua chiến tranh, từng chỉ huy bộ đội, khi trở về đời thường vẫn tiếp tục dành tâm sức cho công việc tri ân những người đã hy sinh vì Tổ quốc. Đó là điều khiến tôi rất trân trọng.
Sau vinh quang là những người nằm xuống
Gặp ông Hai Phê, ông Năm Tâm, ông Tư Quang, những người thủ trưởng cũ của mình, tôi chợt nghĩ nhiều hơn về truyền thống Sư đoàn 5.
Sư đoàn 5 là một trong những đơn vị chủ lực của Quân đội nhân dân Việt Nam, nơi đã tôi luyện, trưởng thành nhiều cán bộ chỉ huy, tướng lĩnh và Anh hùng LLVTND. Theo cuốn Lịch sử Sư đoàn bộ binh 5, chúng tôi được biết, Sư đoàn có hơn 50 tướng lĩnh và hàng chục Anh hùng. Để có được truyền thống vẻ vang của một đơn vị hai lần được phong tặng danh hiệu Anh hùng LLVTND, có sự đóng góp, hy sinh của biết bao thế hệ cán bộ, chiến sĩ. Con số gần 35.000 liệt sĩ hy sinh qua các cuộc kháng chiến và chiến đấu bảo vệ Tổ quốc, làm nhiệm vụ quốc tế là một con số khiến bất cứ ai cũng phải lặng lòng.
Năm ngoái, cũng thời gian này, chúng tôi đến thăm, thắp hương và chia sẻ với gia đình 12 chiến sĩ của Sư đoàn hy sinh khi làm nhiệm vụ diễn tập. Mới đây, lại nhận tin sáu chiến sĩ thuộc Quân đoàn 12 hy sinh trong khi thực hiện nhiệm vụ huấn luyện tại Bắc Ninh. Những mất mát ấy khiến câu chuyện về sự hy sinh của người lính không chỉ còn là ký ức của một thời chiến tranh.
Nhìn những vị tướng, những người anh hùng hôm nay, tôi chợt nhớ câu người xưa: “Nhất tướng thành danh vạn cốt khô”.
Một vị tướng trưởng thành, một người anh hùng được tôn vinh, một đơn vị lập nên chiến công, phía sau đó là biết bao người lính đã ngã xuống. Có người trở về với quân hàm, danh hiệu và những câu chuyện được ghi vào lịch sử. Nhưng cũng có hàng vạn người nằm lại nơi chiến trường, nhiều người đến nay vẫn chưa tìm được hài cốt, chưa được đưa về với gia đình, quê hương.
Nghĩ đến điều ấy, lòng tôi nặng trĩu.
Tôi chia sẻ tâm sự này với Nghệ sĩ Nhân dân Lê Thụy, thành viên của đoàn. Anh Lê Thụy, nguyên Tổng đạo diễn Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh. Nghỉ hưu, anh tình nguyện tham gia Hội HTGĐLS & TB TP HCM với cương vị Ủy viên Ban Thường vụ. Đó là người có nhiều tình cảm với công việc tri ân liệt sĩ.
Tôi nói với anh: Chúng ta cùng anh Năm Lượng, Trung tướng Lưu Phước Lượng, đi thăm những bậc lão thành, những người anh hùng. Đúng là một cuộc hội ngộ đặc biệt: anh hùng đi thăm anh hùng.
Nhưng có lẽ, điều làm nên ý nghĩa sâu xa nhất của chuyến đi không chỉ là cuộc gặp gỡ giữa những người từng làm nên lịch sử. Đó còn là sự nhắc nhớ về những người đã góp phần làm nên lịch sử ấy bằng chính cuộc đời và máu xương của mình.
Theo dấu chân những người anh hùng, tôi càng hiểu rằng vinh quang không bao giờ là của riêng một cá nhân. Đằng sau mỗi chiến công là tập thể, đằng sau mỗi người anh hùng là đồng đội, và đằng sau những trang sử vẻ vang là sự hy sinh thầm lặng của biết bao người.
Thăm những người còn sống cũng là để nhớ những người đã khuất. Tri ân những người anh hùng cũng là để không quên hàng vạn liệt sĩ đã hóa thân vào đất đai Tổ quốc.
Đó là điều đọng lại trong tôi sau chuyến đi này.

SG, 16-11-2026
TRẦN MỸ AN
