VÀI SUY NGHĨ VỀ VIỆC SẮP XẾP HỆ THỐNG BÁO CHÍ HIỆN NAY
MỞ ĐẦU
Những ngày gần đây, việc sắp xếp lại hệ thống cơ quan báo chí trong cả nước đang trở thành chủ đề được đông đảo những người làm báo, các nhà quản lý và bạn đọc quan tâm. Đây không đơn thuần là việc điều chỉnh cơ học về tổ chức bộ máy mà là một cuộc đổi mới có ý nghĩa chiến lược đối với tương lai của nền báo chí cách mạng Việt Nam.
Trải qua hơn một thế kỷ hình thành và phát triển kể từ khi tờ Thanh Niên do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập ra đời năm 1925, báo chí cách mạng Việt Nam đã đồng hành cùng dân tộc trong mọi chặng đường lịch sử. Từ đấu tranh giành độc lập dân tộc, thống nhất đất nước đến công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế, báo chí luôn là lực lượng xung kích trên mặt trận tư tưởng – văn hóa, là tiếng nói của Đảng, Nhà nước và là diễn đàn tin cậy của nhân dân.
Tuy nhiên, thế giới đang bước vào thời đại số với những biến đổi chưa từng có. Internet, mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo, công nghệ dữ liệu lớn đã làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin. Báo chí truyền thống đang đứng trước sức ép cạnh tranh rất lớn. Nhiều mô hình tổ chức, cơ chế vận hành và phương thức quản lý hình thành trong những điều kiện lịch sử trước đây không còn phù hợp.
Trong bối cảnh đó, việc sắp xếp lại hệ thống báo chí là yêu cầu khách quan, phù hợp với quy luật phát triển, đáp ứng đòi hỏi của thực tiễn và xu thế vận động của báo chí hiện đại.
I. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SẮP XẾP HỆ THỐNG BÁO CHÍ
1. Cơ sở lý luận
Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, mọi thiết chế xã hội đều vận động cùng với sự phát triển của lực lượng sản xuất và các điều kiện kinh tế – xã hội. Báo chí là một bộ phận của đời sống chính trị, văn hóa và tinh thần nên không nằm ngoài quy luật đó.
Lịch sử báo chí thế giới cho thấy không có mô hình tổ chức nào bất biến. Mỗi giai đoạn phát triển đều xuất hiện những mô hình mới phù hợp hơn với điều kiện công nghệ, nhu cầu công chúng và yêu cầu quản trị xã hội.
Ngày nay, báo chí không còn hoạt động theo mô hình đơn tuyến như trước. Một bản tin có thể được sản xuất đồng thời cho báo in, báo điện tử, truyền hình, phát thanh, mạng xã hội và các nền tảng số khác. Điều đó đòi hỏi cơ cấu tổ chức phải thay đổi theo hướng tích hợp, đa phương tiện và lấy công nghệ làm nền tảng.
Do vậy, việc sắp xếp lại hệ thống báo chí không phải là hiện tượng cá biệt mà là quy luật phát triển tất yếu của nền báo chí trong thời đại số.
2. Cơ sở thực tiễn
Sau gần bốn thập niên đổi mới, hệ thống báo chí nước ta phát triển mạnh cả về số lượng và loại hình. Nhiều cơ quan báo chí đã khẳng định được vị thế xã hội, xây dựng được đội ngũ nhà báo có trình độ cao và tạo được ảnh hưởng rộng rãi trong công chúng.
Tuy nhiên, thực tiễn cũng đặt ra nhiều vấn đề cần giải quyết.
Một số cơ quan báo chí có chức năng, nhiệm vụ tương đồng nhưng hoạt động phân tán, chồng chéo. Nguồn lực đầu tư bị chia nhỏ. Chất lượng thông tin chưa đồng đều. Không ít cơ quan gặp khó khăn về tài chính, phụ thuộc vào nguồn thu quảng cáo đang ngày càng thu hẹp.
Sự bùng nổ của mạng xã hội đã làm thay đổi thói quen tiếp nhận thông tin của công chúng. Trong nhiều trường hợp, báo chí chính thống không còn giữ độc quyền về tốc độ đưa tin như trước đây.
Mặt khác, chủ trương sắp xếp đơn vị hành chính và tinh gọn bộ máy của hệ thống chính trị cũng đòi hỏi phải tổ chức lại hệ thống báo chí tương ứng để bảo đảm tính đồng bộ và hiệu quả.
Nhìn từ thực tiễn đó, việc sắp xếp lại hệ thống báo chí là yêu cầu cấp thiết, không thể trì hoãn.
II. PHÙ HỢP VỚI XU THẾ PHÁT TRIỂN CỦA THẾ GIỚI
Hiện nay, hầu hết các quốc gia đều tiến hành tái cơ cấu báo chí theo hướng tinh gọn và đa phương tiện.
Nhiều tập đoàn truyền thông lớn trên thế giới đã hợp nhất báo in, phát thanh, truyền hình và báo điện tử vào cùng một hệ thống quản trị nội dung.
Tòa soạn hội tụ trở thành mô hình phổ biến. Một nhóm phóng viên có thể sản xuất đồng thời nhiều loại hình tác phẩm. Công nghệ số giúp giảm chi phí vận hành nhưng lại nâng cao hiệu quả truyền thông.
Xu thế toàn cầu cũng cho thấy cuộc cạnh tranh hiện nay không còn diễn ra giữa các tờ báo riêng lẻ mà giữa các hệ sinh thái truyền thông.
Trong bối cảnh đó, nếu tiếp tục duy trì mô hình phân tán, manh mún và dàn trải thì báo chí nước ta khó có thể cạnh tranh ngay trên sân nhà, chứ chưa nói tới việc vươn ra khu vực và thế giới.
III. NHỮNG ĐỊNH HƯỚNG LỚN TRONG QUÁ TRÌNH SẮP XẾP
1. Kiên định nguyên tắc báo chí đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước
Đây là nguyên tắc bất di bất dịch của nền báo chí cách mạng Việt Nam.
Đổi mới tổ chức không có nghĩa là thay đổi bản chất. Mọi sự điều chỉnh đều nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của báo chí trong việc phục vụ nhân dân, phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Trong môi trường truyền thông số với sự xuất hiện của vô số nguồn tin khác nhau, vai trò định hướng dư luận của báo chí chính thống càng trở nên quan trọng.
2. Xây dựng các tập đoàn báo chí đa phương tiện mạnh
Đây có thể là định hướng có tính đột phá nhất.
Thay vì duy trì nhiều đầu mối nhỏ, phân tán nguồn lực, cần nghiên cứu hình thành các trung tâm truyền thông hoặc tập đoàn báo chí đa phương tiện trực thuộc cấp ủy cùng cấp.
Các cơ quan này có thể sở hữu nhiều nền tảng truyền thông khác nhau nhưng vận hành trên một hệ thống công nghệ thống nhất.
Mô hình đó sẽ tạo điều kiện sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực, giảm chi phí vận hành và nâng cao chất lượng nội dung.
3. Hình thành những cơ quan báo chí chủ lực quốc gia
Một đất nước gần 110 triệu dân, đang hướng tới mục tiêu trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao, cần có những cơ quan báo chí mang tầm khu vực.
Những cơ quan báo chí chủ lực phải đủ sức thực hiện nhiệm vụ truyền thông quốc gia, truyền thông đối ngoại và tham gia cạnh tranh thông tin trên trường quốc tế.
Đó không chỉ là yêu cầu nghề nghiệp mà còn là vấn đề liên quan tới sức mạnh mềm và hình ảnh quốc gia.
4. Đầu tư mạnh cho chuyển đổi số
Sắp xếp tổ chức mà không gắn với chuyển đổi số thì sẽ không tạo ra chuyển biến thực chất.
Công nghệ phải trở thành hạ tầng chiến lược của báo chí hiện đại.
Từ quản trị tòa soạn, sản xuất nội dung, phân phối thông tin đến đo lường công chúng đều cần được thực hiện trên nền tảng số.
Đầu tư cho công nghệ chính là đầu tư cho tương lai của báo chí.
5. Xây dựng đội ngũ người làm báo chuyên nghiệp
Dù công nghệ phát triển đến đâu, yếu tố con người vẫn giữ vai trò quyết định.
Một nền báo chí mạnh phải được xây dựng trên nền tảng đội ngũ nhà báo có bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp và trình độ chuyên môn cao.
Nhà báo thời đại số không chỉ biết viết tin, bài mà còn phải thành thạo công nghệ, biết sản xuất nội dung đa phương tiện và có khả năng thích ứng nhanh với môi trường truyền thông mới.
IV. NHỮNG BÀI TOÁN ĐẶT RA
1. Đổi mới tư duy lãnh đạo và quản lý báo chí
Đây là vấn đề cốt lõi.
Trong nhiều trường hợp, khó khăn của báo chí không nằm ở năng lực của đội ngũ mà nằm ở cơ chế quản lý.
Nếu tư duy quản lý chỉ thiên về kiểm soát thì báo chí khó phát triển.
Cần chuyển mạnh sang tư duy quản lý để phát triển. Quản lý nhằm tạo hành lang pháp lý, môi trường thuận lợi và động lực phát triển cho báo chí.
Có thể nói, đây chính là “nút thắt của nút thắt”.
2. Chính sách đối với đội ngũ bị tác động bởi quá trình sắp xếp
Mỗi cơ quan báo chí là nơi gắn bó của hàng trăm con người, nhiều người đã cống hiến cả cuộc đời cho nghề.
Do đó, việc sắp xếp phải đặt yếu tố con người ở vị trí trung tâm.
Cần có chính sách thỏa đáng đối với cán bộ, phóng viên, biên tập viên và người lao động bị ảnh hưởng.
Đặc biệt phải tránh tâm lý coi việc tinh giản là mục tiêu duy nhất của quá trình sắp xếp.
3. Xử lý hợp lý tài sản và sản nghiệp báo chí
Nhiều cơ quan báo chí đã xây dựng được cơ sở vật chất, thương hiệu và sản nghiệp bằng chính nguồn lực tự chủ của mình.
Đây là thành quả lao động của nhiều thế hệ người làm báo.
Quá trình sắp xếp cần có cơ chế bảo tồn, khai thác và phát huy hiệu quả các nguồn lực này, tránh lãng phí hoặc thất thoát.
4. Bảo đảm quyền tự do ngôn luận và tính năng động của báo chí
Báo chí chỉ phát triển khi được đặt trong môi trường dân chủ và tôn trọng sự thật.
Sắp xếp tổ chức không nên làm giảm đi tính năng động, sức chiến đấu và khả năng phản biện xã hội của báo chí.
Ngược lại, cần tạo điều kiện để báo chí thực hiện tốt hơn vai trò diễn đàn của nhân dân.
5. Giữ gìn bản sắc của báo chí cách mạng
Trong quá trình hiện đại hóa, điều cần tránh là chạy theo công nghệ mà xem nhẹ bản sắc.
Bản sắc của báo chí cách mạng Việt Nam chính là tính Đảng, tính nhân dân, tính chiến đấu và tính nhân văn.
Đó là những giá trị đã được hun đúc qua một thế kỷ phát triển và cần tiếp tục được gìn giữ trong giai đoạn mới.
V. MỘT ĐỀ NGHỊ MANG TÍNH LỊCH SỬ
Tôi cho rằng cùng với việc sắp xếp hệ thống báo chí, cần tiến hành tổng kết toàn diện lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng.
Đây không chỉ là công việc khoa học mà còn là trách nhiệm đối với lịch sử.
Một thế kỷ báo chí cách mạng là một chặng đường vẻ vang với biết bao thế hệ nhà báo đã cống hiến, hy sinh vì độc lập dân tộc và sự phát triển của đất nước.
Việc tổng kết sẽ giúp đánh giá đầy đủ những thành tựu, hạn chế và bài học kinh nghiệm; đồng thời khép lại một giai đoạn lịch sử để mở ra một giai đoạn phát triển mới.
Đó cũng là dịp để tri ân những thế hệ người làm báo đã góp phần viết nên lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam.
KẾT LUẬN
Sắp xếp lại hệ thống báo chí là một cuộc cải cách lớn, có tác động sâu rộng đến đời sống báo chí và xã hội.
Mục tiêu cuối cùng không phải là giảm bao nhiêu đầu mối hay tinh giản bao nhiêu biên chế mà là xây dựng một nền báo chí mạnh hơn, hiện đại hơn, chuyên nghiệp hơn và có sức cạnh tranh cao hơn.
Báo chí Việt Nam đang đứng trước ngưỡng cửa của một hành trình mới. Con tàu báo chí cách mạng muốn vươn ra biển lớn cần có hải trình đúng, có những người thuyền trưởng đủ tầm nhìn và một thủy thủ đoàn giàu bản lĩnh, tâm huyết.
Điều quan trọng là phải tránh nóng vội, tránh duy ý chí và tránh những giải pháp mang tính cơ học. Mọi quyết sách cần được thực hiện trên cơ sở khoa học, tôn trọng thực tiễn và bảo đảm sự đồng thuận của đội ngũ người làm báo cũng như công chúng.
Khi tư tưởng đã thông suốt, mục tiêu đã rõ ràng và quyết tâm đã được thống nhất, việc sắp xếp hệ thống báo chí chắc chắn sẽ trở thành động lực mới để nền báo chí cách mạng Việt Nam tiếp tục phát triển, góp phần cùng dân tộc bước vào kỷ nguyên vươn mình giàu mạnh và hùng cường.
TP. Hồ Chí Minh, ngày 13 tháng 6 năm 2026
Đại tá, Nhà báo Trần Thế Tuyển