“NHÀ KHOA HỌC CỦA NHÀ NÔNG” TIẾN SĨ NGUYỄN THANH LIÊM

Ngày 2-10-2026, tại thủ đô Hà Nội, Trung ương Hội Nông Dân Việt Nam trang trọng tổ chức lễ tôn vinh 42 “Nhà khoa học của nhà nông” và 24 giải pháp “Sáng tạo kỹ thuật nhà nông”. Đài Truyền hình Việt Nam phát sóng trực tiếp. Trong số 42 nhà khoa học của nhà nông” có một Tiến sỹ trẻ tuổi ngành nông nghiệp, cựu học sinh trường THPT Đức Phổ 1. Tiến sỹ Nguyễn Thanh Liêm sinh ra và lớn lên trên quê hương Đức Phổ, Quảng Ngãi, chăm học, chăm làm, đam mê nghiên cứu, đổi mới sáng tạo. Thầy trò và tuổi trẻ Quảng Ngãi tự hào về Tiến sỹ Nguyễn Thanh Liêm “Nhà khoa học của nhà nông”. Bài viết sau đây là của cô giáo dạy toán Phan Thị Hồng Phụng, cô giáo chủ nhiệm suốt 3 năm Nguyễn Thanh Liêm  học tập dưới mái trường THPT Đức Phồ 1.

Tôi vẫn nhớ như in ký ức về ngày đầu nhận chủ nhiệm lớp 10A8, lớp chủ nhiệm đầu tiên trên hành trình gieo chữ của mình. Buổi sáng đầu thu trong trẻo mang theo làn gió mát lành, mơn man làm cho tôi có cảm giác thư thái, nhẹ nhàng; khoảnh khắc mới mẻ ấy, trong tôi tràn ngập niềm háo hức lẫn chút bồi hồi, âu lo. Với các em, dường như sự háo hức không kém gì tôi, niềm hân hoan khi được bước vào ngôi trường mơ ước với bề dày lịch sử vẻ vang, các em nhìn tôi và các thầy cô như thể chạm được vào một phần ước mơ tuổi trẻ của mình. Thanh xuân của tôi cũng là thanh xuân của các em, tôi đã dành trọn tâm huyết của nghề dạy học cho lứa học sinh thân yêu ngày ấy, nơi đây tôi không chỉ gieo tri thức mà tôi đã gieo cả tình yêu thương, sự bao dung và hoài bão lớn cho các em. Tôi đã có một niềm tin vào ngày mai tươi sáng và khát khao được cống hiến sức trẻ của mình cho sứ mệnh trồng người, tôi nguyện sẽ đem hết nhiệt huyết của mình cho các em, cho nền giáo dục nước nhà. Giữa tập thể lớp đầy ắp tiếng cười vô tư mà tinh nghịch, có một học sinh lặng lẽ đứng bên, dáng người nhỏ nhắn, bẽn lẽn nhưng ánh lên một đôi mắt sáng với nụ cười hiền. Em là Nguyễn Thanh Liêm.

Quãng thời gian ba năm gắn bó dưới mái trường THPT số 1 Đức Phổ chính là nền tảng đầu tiên hun đúc nên nhân cách, ý chí và khát vọng của cậu học trò xuất thân trong gia đình lao động thuần nông xứ Quảng. Những bài học làm người, quá trình trui rèn tri thức, sự dìu dắt tận tình của thầy cô đã nuôi dưỡng trong em tình yêu sâu sắc với quê hương, để rồi từ bệ phóng này, em tự tin bước vào đời, mang theo hoài bão chinh phục tri thức.

Tốt nghiệp Trường Đại học Quy Nhơn, với năng lực và sự tận tâm, em được giữ lại trường giảng dạy tại Khoa Sinh – Kỹ Thuật nông nghiệp. Sau đó, ngọn lửa đam mê khoa học và tình yêu ngành nông học đã đưa em vượt biên giới, sang Trung Quốc làm nghiên cứu sinh tại ngôi trường nông nghiệp nổi tiếng – Đại học Nông nghiệp Nam Kinh bằng học bổng song phương của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Tôi nhớ mãi buổi sáng cùng ngồi với em dưới ánh nắng vàng dịu ngọt trải dài ở đường Xuân Diệu (Quy Nhơn) trước lúc em lên đường, em mang theo bao nỗi lo toan, khắc khoải, đắn đo của một sinh viên mới ra trường, sắp xa xứ. Lúc ấy, tôi chỉ nhắc lại một câu mà em vẫn khắc ghi: “Cứ đi – Hãy đi rồi sẽ đến”. Với bản chất thật thà, kiên định, chịu khó của người con dân Đức Phổ, em đã kiên cường vượt qua những tháng ngày thử thách miệt mài nghiên cứu, đặc biệt là khi đại dịch Covid-19 bùng phát dữ dội tại Tp.Vũ Hán, Trung Quốc, cũng là thời điểm em phải hoàn thành luận án Tiến sĩ của mình.

Với ý chí và quyết tâm học thật, nghiên cứu thật, thi thật em đã trưởng thành với bằng tiến sĩ Nông nghiệp tại Trung Quốc, nơi phát triển mạnh mẽ nhất về công nghệ lúa lai, và quyết tâm đem kiến thức mình có được để về phục vụ và phát triển trên chính quê hương mình, kiến thức về nông nghiệp của em rất có giá trị sử dụng ở nước Việt Nam ta. Và, hiện nay Tiến sĩ Nguyễn Thanh Liêm đã là Giám đốc Chương trình đào tạo ngành Nông học thuộc Khoa Khoa học Tự nhiên, Trường Đại học Quy Nhơn.

TS Nguyễn Thanh Liêm nhận thấy việc phục hồi, bảo tồn và phát triển nguồn gen các giống cây trồng ở nước ta vô cùng cần thiết và có ý nghĩa  sống còn đối với nền nông nghiệp, do biến đổi khí hậu, bởi tình hình thời tiết ngày càng cực đoan nên các giống cây trồng thuần chủng hoặc lai tạo hiện đại đôi khi dễ bị tổn thương. Các nguồn gen bản địa, hoang dã hoặc cổ truyền ngoài phẩm chất tốt còn mang khả năng chống chịu cực kỳ bền bỉ trước điều kiện thời tiết khắc nghiệt. Các nguồn gen là vật liệu di truyền quý giá để lai tạo ra các giống cây mới thích ứng tốt hơn với biến đổi của khí hậu. Mặt khác, do tập trung canh tác quá nhiều các giống cao sản đơn thuần có thể làm suy giảm hệ sinh thái nên việc giữ lại các giống lúa, ngô, khoai, rau, hoa màu bản địa giúp duy trì nguồn dự trữ sinh học cho tương lai để bảo đảm an ninh lương thực và đa dạng sinh học. Nhiều giống cây trồng bản địa (các giống lúa đặc sản, dược liệu quý, cây ăn quả đặc sản) khi được bảo tồn, phục tráng và phát triển đúng hướng sẽ tạo ra các sản phẩm nông nghiệp đặc trưng có giá trị kinh tế cao trên thị trường quốc tế và vì thế sẽ nâng cao giá trị kinh tế – thương mại và thương hiệu quốc gia.

Lại nói về nếp Ngự Sa Huỳnh (nếp tiến vua), loại nếp có hạt chắc, thơm ngậy, là nguyên liệu chính để người dân Quảng Ngãi trước kia làm bánh nổ dâng tiến triều đình Huế vào mỗi dịp tết đến, xuân về. Đây là sản vật nổi tiếng lâu đời tại cánh đồng Sa Huỳnh (huyện Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi). Cây lúa nếp ngự Sa Huỳnh có thời gian sinh trưởng dài hơn các loại nếp thường. Hạt nếp to, tròn, khi nấu chín có độ dẻo quánh, mùi thơm nồng nàn đặc trưng hòa quyện giữa hương vị đồng ruộng và gió biển, giống nếp này rất kén đất, chỉ hợp với thổ nhưỡng và khí hậu nhiều nắng gió tại Sa Huỳnh. Bên cạnh nếp Ngự Sa Huỳnh, Quảng Ngãi còn sở hữu một giống nếp đặc sản khác là nếp Cút ở vùng  Tư Nghĩa. Trải qua nhiều thế hệ canh tác, giống nếp này đã thích nghi hoàn hảo với điều kiện sinh thái đặc thù của địa phương, sinh trưởng tốt trên vùng đất trũng, đầm lầy – nơi có nguồn nước nóng giàu khoáng chất chảy qua. Chính điều kiện tự nhiên đặc biết ấy đã tạo nên những phẩm chất đặc trưng  riêng, làm nên giá trị của giống nếp Cút. Tuy nhiên, theo thời gian, thời tiết khí hậu biến đổi, do quá trình canh tác kéo dài và sự pha tạp giống, cả nếp Ngự Sa Huỳnh và nếp Cút đều đứng trước nguy cơ thoái hoá, mai một những đặc tính quý vốn có. Trăn trở trước thực trạng đó, TS. Nguyễn Thanh Liêm đã quyết tâm thực hiện nhiệm vụ phục tráng, bảo tồn và khôi phục hai nguồn gen lúa nếp quý đặc sản của quê hương Quảng Ngãi, với mong muốn gìn giữ những giá trị truyền thống và tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của nông nghiệp địa phương.

Trước hôm đấu thầu đề tài “ Điều tra, thu thập, đánh giá và bảo tồn nguồn gen nếp Ngự Sa Huỳnh và nếp Cút địa phương tại tỉnh Quảng Ngãi ”, TS. Nguyễn Thanh Liêm ngồi trò chuyện với tôi ở Quy Nhơn, thành phố biển mà cả cô và trò đã trải qua những năm tháng học tập trên giảng đường đại học, tôi đã rất mong em ở lại Quảng Ngãi quê mình thay vì đi Úc tiếp tục sự nghiệp của mình. Và tối hôm sau em nhắn cho tôi “em đã kí hợp đồng luôn rồi cô ạ!”, tôi vui mừng khôn xiết vì biết em là người có tâm, có tầm, có ý chí, nghị lực và giàu khát vọng. Tôi nghĩ rằng kiến thức của em có giá trị sử dụng rất cao đối với nền nông nghiệp lúa nước Việt Nam. Quả nhiên, định mệnh đã gắn kết em với sứ mệnh cứu lấy những giống lúa nếp quý ở quê hương Quảng Ngãi đang đứng trước nguy cơ mai một. Hành trình làm đề tài của em, tôi luôn dõi theo, khi thì cô trò ngồi trước biển Mỹ Á hàn huyên, khi thì chia sẻ kết quả đạt được tại thành phố biển Quy Nhơn, khi thì nói chuyện qua điện thoại,…  Lúc nào cũng vậy, em trung thực, chân thành, ân cần, nhã nhặn, tử tế và đong đầy niềm tin yêu  đối với mọi người.

Trải qua hơn 3 năm, từ cuối 2022 đến 2025, cùng cộng sự lặn lội khảo sát hơn 120 hộ dân từ Đức Phổ đến Tư Nghĩa, vượt qua cả những mùa mưa bão làm đổ sập ruộng thí nghiệm, Tiến sĩ Nguyễn Thanh Liêm đã phục tráng thành công hai giống lúa quý hiếm: nếp Ngự Sa Huỳnh (nếp tiến vua) và nếp Cút. Bằng sự kết hợp giữa tri thức sinh học phân tử hiện đại và tình yêu nông nghiệp, em không chỉ khôi phục lại tỷ lệ nảy mầm, hương thơm đặc trưng, độ dẻo, gia tăng năng suất, mà còn thiết lập bộ dữ liệu khoa học chuẩn mực để lưu giữ nguồn gen quý giá này cho mai sau. Không những chỉ riêng giống lúa nếp, TS Nguyễn Thanh  Liêm còn có nhu cầu thực nghiệm trên những cây sầu riêng, bơ, mít mật, mít ướt, chà là, cau Quảng Ngãi và nhiều giống cây nông nghiệp nhiệt đới khác.

Lãnh đạo tỉnh Quảng Ngãi đã gặp mặt và tôn vinh em – trí thức khoa học tỉnh Quảng Ngãi. Thành công của đề tài này còn được nhiều cơ quan báo chí – truyền thông quan tâm: Báo và Phát thanh – Truyền hình Quảng Ngãi; Bản tin Khoa học; Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Quảng Ngãi;  Báo Tuổi trẻ TP. HCM  và Báo VnExpress…. Báo VnExpress.net viết về em “Tiến sĩ phục tráng thành công giống nếp tiến vua” ; Báo Nông nghiệp và Môi trường đã có bài “Phục hồi nguồn gen, “cứu” hai giống nếp quý khỏi thoái hoá”; Báo Tuổi trẻ đã viết “Phục hồi thành công nguồn gene thuần chủng “nếp tiến vua” ở Quảng Ngãi”; Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam “Bảo tồn và phục tráng thành công hai giống gạo nếp đặc sản của Quảng Ngãi”.  Đề tài phục hồi nguồn gen nếp Ngự Sa Huỳnh đã được Sở Khoa học và Công nghệ đánh giá cao, lãnh đạo tỉnh cho biết sẽ tiếp tục nhân rộng mô hình đồng thời định hướng phát triển nếp Cút thành sản phẩm OCOP trong thời gian tới. Nhiệm vụ tiếp theo, TS Nguyễn Thanh  Liêm được giao Dự án khoa học và công nghệ “Ứng dụng đồng bộ tiến bộ kỹ thuật xây dựng vùng sản xuất lúa nếp Ngự Sa Huỳnh đạt tiêu chuẩn VietGAP tại tỉnh Quảng Ngãi”.

Mới đây ngày 18/9/2026 Tiến sĩ Nguyễn Thanh liêm đã  được Trung ương Hội Nông dân Việt Nam công nhận danh hiệu “Nhà Khoa học của Nhà nông” năm 2026.  Đây là sự ghi nhận, tôn vinh của Trung ương Hội Nông dân Việt Nam dành cho những người có đóng góp xuất sắc trong việc nghiên cứu, sáng chế, ứng dụng có hiệu quả các tiến bộ khoa học, kỹ thuật, công nghệ vào lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn và đời sống của nông dân. Chương trình nhằm thu hẹp khoảng cách giữa “phòng thí nghiệm” và “đồng ruộng”, khích lệ tinh thần lao động sáng tạo, đưa khoa học công nghệ trở thành động lực then chốt để phát triển nền nông nghiệp hiện đại, bền vững.

Nhìn hành trình từ cậu học trò bẽn lẽn lớp 10A8 ngày nào đến một Tiến sĩ Nông nghiệp, rồi đến Nhà Khoa học của Nhà nông đang từng ngày làm giàu cho đất mẹ, mỗi công trình nghiên cứu của em không chỉ được khởi nguồn từ niềm đam mê khoa học mà còn chứa đựng trách nhiệm của một người con đối với quê hương, đất nước và khát vọng nâng tầm giá trị nông sản Việt. Em mãi là tấm gương đẹp, em không chọn những phòng máy lạnh sang trọng, cầu kì mà em chọn cuộc đời gắn bó với đồng ruộng, gắn với mùi bùn đất quê hương, em trân quý từng tấc đất, từng thửa ruộng nơi dấu chân em in hằn trên từng bờ đê cùng đôi dép tổ ong sờn cũ. Ở em, người ta thấy được trọn vẹn tình yêu thương bao la, tình cảm chân thành đối với những người nông dân và nét giản dị, chân chất, thật thà từ chính con người em, tính cách đó đã thấm sâu vào máu thịt, không màu mè, không sơn phết; lội ruộng không ngại bẩn, lăn xả vào gặt hái, tuốt lúa cùng nông dân, miệt mài làm việc từ lúc hừng đông đến khi hoàng hôn buông đỏ thẫm trên cánh đồng. Đằng sau hình ảnh giản dị ấy là trái tim cuồng nhiệt với khát khao cháy bỏng: làm sao để người Việt được ăn những hạt cơm lành, những nguồn thực phẩm sạch và chất lượng nhất, để mồ hôi của những người nông dân rơi xuống, gặt hái về không chỉ là vụ mùa bội thu mà còn là sự tự hào cho nông sản Việt.

Thầy cô không mong tất cả các em đều trở thành Tiến sĩ hay những nhà khoa học nổi tiếng. Điều quan trọng hơn cả là các em cùng rèn đức luyện tài, biết sống tử tế, học tập bằng tất cả sự trung thực, nuôi dưỡng khát vọng, không ngừng nỗ lực và luôn ghi nhớ cội nguồn để mai này đem tri thức, năng lực của mình cống hiến cho  quê hương và đất nước. Thành công không được đo bằng việc các em đi xa đến đâu, mà bằng những giá trị tốt đẹp các em để lại cho cộng đồng, xã hội. Nếu luôn giữ trong tim ngọn lửa đam mê, vươn tới, lòng biết ơn và ý chí vượt khó, mỗi học sinh của Trường THPT số 1 Đức Phổ đều có thể viết nên câu chuyện đáng tự hào của riêng mình, tiếp nối truyền thống vẻ vang của mái trường và quê hương, truyền cảm hứng cho những thế hệ mai sau.      

Tác giả Phan Thị Hồng Phụng, Giáo viên trường THPT Đức Phổ